سیماست

اجتماعی سیاسی ؛ مطالب آموزشی صنایع دستی ومصنوعات چوب؛ رنگ و نقاشی

معرق کاری (گام یک)
ساعت ٦:٠٩ ‎ق.ظ روز ۱۳۸٩/٥/٢٥   کلمات کلیدی:

معرقکاری هنری بسیار مهیج ونتیجه کار نیز زیبا ومهیج تراست.پس به این مطالب تنها اکتفا نکنید. اگر چه سعی نمودم آنچه را که خود در طول سالیان دراز آموختم ،نکته به نکته در چند مطلب شرح دهم.

که تمامی مطالب در همین وبلاگ وآرشیو موجوداست.   مسعودابوالقاسمی.


فن آوری واشتغال

 معرق کاری از هنرهای زیبای چوب وکاشی است (قسمت اول)

درصنایع دستی وهنرروی چوب مانند معرق ومنبت موارد مشترکی وجوددارد،
که به امید حق در یک مطلب همه انرا خدمت شما عزیزانم عرض خواهم کرد.

اما تکرار میکنم که یک مخاطب وهنرجوی واقعی وعاشق بهتراست ازهزاران مخاطب بدون
انگیزه که تنها اوقات خودرا به بطالت بگذرانند،اما به خداسوگندکه تمام جوانان وهمزبانان سرزمینم را عاشقانه دوست دارم وبرای همه عزیزانم در هر کجای این جهان پهناورزندگی میگذرانند احترام قائلم..

وبعد اینکه کوشش نمائید که باآموختن فن و هنر وانجام آن بطور جدی افسردگیرا ازوجودخودبرانیدوعشق وامیدرا در قلب وروحتان جایگزین سازید.

معرقکاری هم یک هنر ارزشمنداست که برخی هم انرا فن وتکنیک میدانند.
اگرچه هیچ فن وکاری بدون خلاقیت وهنرکامل نخواهدبود.

معرق کاشی از ازمنه دور درسرزمینهای ما به ویژه ازبعداز اسلام رواج داشته و
انجام میگرفته است.
اما رشد وکمال آن شاید ازقرن هشتم به بعد ودردوره زمام سلجوقیان صورت گرفت
و ظرافتها وذوق بی بدیلی درآن بکارگرفته شد.چنانکه درقرون بعد این هنررا در
مشرق زمین به اوج زیبائی وهنری خودرساندند.ودراصفهان تبریز وبعضی شهرهای دیگر هنر شرقی وایرانی رابه رخ جهان کشاندند.اگرچه ذاتش ایرانی نباشد.

معرق کاشی که ازکنارهم چیدن کاشیهائی در رنگهای مختلف نقشهای زیبای هندسی واسلیمی بوجود می آید و
یقینآ نمونه های بدیع ومختلفی را در بناهای قدیم وزیباترازآنرا نیز درتزئینات کنونی مشاهده کرده اید.


معرقکاری چوب که بحث اصلی ماست،شاید درقرن اخیر به ایران ما وارد شده باشد ،اما این را میدانیم که ظرف پنجاه شصت سال اخیر به ان توجه ویژه شد وبه کمال خودرسید .

واما معرق جوب از کنارهم گذاشتن جوبهای مختلف در رنگهای گوناگون طرح موردنظر را بوجودمی آورند.
ضخامت چوبهای بکاررفته درمعرقکاری دو الی سه میلیمترمیباشند.وچنانچه ضخیمتر باشد برشکاری ان
خسته کننده خواهدبود.

مهم ترین ابزارمعرقکار کمان اره میباشد .که ازیک بدنه یوشکل ویک دسته چوبی وپیچهای سر آن تشکیل
شدهاست.وتیغ اره آن که توسط همان پیچ گیره ها بسته وثابت میشوند.
تیغ های کمان اره درانواع مختلف وجود دارند.که هرکدام بسته به نوع جنس وشکل واندازه گامهای تیغ جهت برش چیزهای مختلف به کار میروند.
1-تیغ اره فلز برکه ورقهای فلزی راتوسط آن میبرند.این نوع تیغ که در شماره های /یک و دو/موجوداست،دارای دندانه هائی بافاصله مساوی میباشد،وخشک وآب دیده میباشد،چنانکه آنرا دولا وخم کنیم خواهد شکست.البته جهت برش قطعات صدف وخاتم نیزبکارمیرود.

2-تیغ اره چوب بر/-ازاین تیغ اره جهت برش چوبهای معرق ونیز برش نئوپان فیبر و سه لائی ها وفیبر استفاده میگردد.چنانکه به دندانه های این تیغ اره نگاه کنیم،آنها را دوتا دوتا درکنار هم خواهیم دید.
وبه همین جهت به تیغ اره چوب بر پاملخی میگویند.شماره گذاری تیغ چوب ازصفر ودو صفرهست تا
(هشت صفر).که درمعرق معمولآ از صفر و دو صفر آن استفاده میشود.جنس تیخ چاملخی بگونه ایست
که در اثر خم شدن نمی شکند.

طریقه بستن تیغ اره به کمان که بیست و پنج سانتیمتر درازا وپانزده سانتیمتر دهنه جای تیغ آنست
بدینگونه است که دو سر تیغ را باید بین گیره های دو طرف طوری محکم بست که با زدن انگشت به تیغ
مانند مثلآ تارزدن ،صدای اهنگ تار یا سه تاربدهد.
واصل مهم والزامی سروته تیغ اره است.وهنگام گذاشتن تیغ باید دقت کنیم که نوک دندانه های تیغ حتمآ
روبه سمت پائین باشد.یعنی به طرف دسته کمان اره.بطوریکه کمان اره زمانیکه به سمت پائین وزیرکشیده میشود عمل برش را انجام دهد.وهنگام بستن تیغ با کشیدن انگشت روی دندانه ها آنراامتحان میکنیم.
وزمان انگشت کشیدن ازپائین به بالا باید زبروبرنده باشد وازبالاروبهطرف پائین نرم است.

برخی معرق کاران برای اینکه کمان اره درقطعات خیلی بزرگ هم براحتی گردش کند،طول کمان رابا برش وانداختن قطعه بین محل برش وجوشکاری کمان را بزرگتر مینمایند.(البته جدیدأکمان اره بزرگتربصورت آماده هم در بازار یافت میشود.

تشریح زیاد ابزار کمان اره برای این بود که مهم ترین وسیله هنرواجرای معرقکار میباشد.

2-ابزارمورد نیاز دیگر سوهان و چوب ساء است که دربخشهای منبتکاری در وبلاگ( صداست2-وصداست1) بلاگفا شرح داده شد.

3-میخ کش/که جهت بیرون کشیدن میخها ی ریزاز چوب لازم است.
4- /میزکار.که از وسائل مهم کاراست .که باید میزی محکم واستوارباشد. اما اندازه آن بسته به نوع صندلی و قدواندازه هنرمندمیتواند به دلخواه باشد.(معمولأ نود سانتیمترارتفاع دارد).

5- /پیشکار.ازدیگرلوازم معرق است.که وجودش ضروریست.پیشکار قطعه ئی نئوپان است که دراندازه ی
سیوپنج در بیست وضخامت دو سانتیمتر بریده میشود.وسپس به برش محل اصلی آن میرسیم.ویکطرف انرا یعنی ضلع عرض آنرا به سه قسمت تقسیم وعلامت میزنیم.وحالا قسمت وسط پنج یاشش سانتیمتری آنرا
قاعده یک مثلث متساوی الساقین قرارمیدهیم .واین مثلث رابه عمق یاارتفاع ده سانت از قطعه نئوپان بریده و جدا مینمائیم.تاشکاف بوجودآمده را ببینیم.
اکنون این قطعه راباید به میز کارجلوی خودمان طوری نصب کنیم که این شکاف به سمت ماویاصندلی قرار گیرد.وتمام قسمت شکاف ازمیز بیرون زده باشد.واین همان محل بالا وپائین شدن تیغ کمان اره است وکارما روی همین نئوپان وشکاف بادست چپ حرکت کرده وبرش دلخواه را ایجاد میکند.

پس دراینجا یادگرفتیم که میز کاراصلی ما همین (پیشکار)است.وبرخی هنرمندان چوب ومعرقکاران این  شکاف مثلثی را روی لبه همان میز کار ایجاد میکنند.مانند خود من که سه شکاف با شکلها واندازه های متفاوت در لبه میزم ایجاد کرده ام..

درضمن معرفی ابزارکار بعضی نکات آموزشی وکلیدی راعرض میکنم که شاید درهیچ کتاب دیگری
ویا جائی دیگر نگفته باشند!!!

.6- /آچارچوبی( مشتی ):که ازاین مشتی برای باز وبسته کردن پیچهای کمان اره وتعویض ونصب تیغ
استفاده میشود. (اگرپیچ خروسک کمان اره را با ابزاری نظیرانبردست وغیره بازوبسته نمائیم یقینأ پیچ های
کمان اره بزودی آسیب دیده وانجام کارهم به خوبی وبادقت صورت نمیگیرد.)
برای ساختن مشتی یاآچارکمان اره چوب مستطیل شکل ومقاومی دراندازه های (ده درسه درسه)سانتیمتررا  انتخاب کرده .ودر یکطرف آن شکافی به اندازه ئی که پیچ خرو.سک کمان اره در آن جای بگیرد.وآنگاه  امتحان کن وراحتی کاررابا ابزار مناسب ببین!!!

 
7-/گونیای فلزی /این گونیا ازیک دسته فلزی ویک تیغه فلزی ومدرج با اینچ وسانتیمترکه دروسط دسته بصورت کاملآ قائمه ودقیق قرارگرفته است.ودرجاهای گوناگون مانند گوشه های نود درجه و...بکار میرود.
وباید از ضربه خوردن وزمین خوردن آن جلوگیری نمود.


 8-مته /مته که میله ئی مارپیچ وفلزیست عمومآ به سه نظام درل برقی بسته میشود.درمعرق بیشترازمته های یک  و  دو  برای سوراخ کردن چوب وعبوردادن تیغ کمان اره ونیز جهت ایجاد چشم پرنده وامثالهم بکار   میرود.برای برشگاری دربعضی نقاط که مثلآدروسط چوب قراردارد ونمیخواهیم روی بقیه کارجای خط برشی معلوم باشد ،
ابتدا با مته یک دریک نقطه خط سوراخی ایجاد کرده .وبعد با مشتی یک طرف تیغ کمان اره را باز وآزاد  میکنیم..وآنگاه همان سر آزاد تیغ را از سوراخ ایجاد شده عبور میدهید.وبعد درآنطرف کار دوباره سر تیغ  بازشده را درجای خود قرارداده وبا فشاربه دو طرف کمان اره تیغ را با آچارمشتی محکم میبندید.وخطوط  طرح موردنظر را دور تا دور برش میدهید.وبعداز برش که به همان نقطه رسیدید یک سر تیغ را باز کرده وتیغ رابیرون بیاورید.
برای برش کاری با اره برقی دستی ویاعمودبروگردبر هم به همین صورت با مته بزرگتری عمل میکنند
اما درآنجا دیگر نباید تیغی باز وبسته کرد.

  9 –پیچ دستی یاگیره دستی /درمعرقکاری مورداستفاده دارد که درمورد آن در آموزش منبت در
وبلاگ  صداست 2 و1 شرح دادیم.

10-تخته سنباده /یکی دیگر از لوازم بسیار مفید است که درتمام هنرهای روی چوب به ویژه درمعرقکاری  و
  ماکت سازی که به آنهم به امیدخدا خواهیم رسید.کاربرد دارد.
برای ساختن تخته سنباده یک قطعه چوب مستطیل شکل با ضخامت دو یا دو ونیم سانتیمتروطول و عرض 
پانزده در پنج را اماده کرده ویکطرف آنرا با سنباده بعداز چسب چوب زدن میپوشانید ومدتی بین گیره تحت فشارگذاشته تاخشک شود.
ویادآورمیشوم که جنین تخته سنباده هائی را دراندازه واشکال گوناگون وگرد میتوانید بسازید.

  11-تیزک /تیزک وسیته ایست تیغه ئی که جنس آن فولاد خشک است .واما کاربرد آن چیست؟
  در معرق طرح بریده شده را با میخ های ریز که به میخ سایه معروفند روی چوب اصلی ثابت میکنند و
دورطرح را بادقت برش میدهند .وخیلی اوقات به دلیل ظرافت وکوچکی طرح آنرا با چسب چوب روی چوب اصلی معرق میچسبانیم .ولذا پس از برش دور طرح وچوب باید طرح را که ازجنس تخته های
سه لایه میباشد ازچوب جدا کرد.دراینجا از تیغه (گزک یا تیزک )باید استفاده کنیم .برای این منظور گزک را
با دقت بین طرح وچوب کرده وازهم جدا مینمائیم .که گاهی این عمل را با یک تیغ موکت بری نیز انجام میدهند .درهرصورت بایدایمنی را بخصوص هنگام کار با ابزار برنده وبرقی رعایت کرد.


12- پرگار و چکش هم ازلوازم کار هستند.که مورد استفاده دارند .به ویژه چکش دویست وپنجاه گرمی که در معرقکاری بسیارلازم است.مثلأ برای نصب همان میخ های ریزوثابت کردن طرح روی چوب .ویا زمانیکه میخواهیم چوبهای بریده شده معرق را در جای خود قرار دهیم.گاهی چکش لازم میشویم.

تصور میکنم که این قسمت از مطلب ما به دلیل توضیحات تکمیلی به درازا کشید.
  پس تا مطلب ودیدار دیگر.                  دوستتان دارم     مسعود  /           ابوالقاسمی  سیماست